اگر تا به حال بعد از خشک شدن یا پخت، متوجه شده‌اید که ظرف سفالی شما از فرم اولیه خارج شده، لبه آن بالا و پایین شده یا بدنه کمی کج شده است، احتمالاً با مشکل تاب برداشتن سفال روبه‌رو شده‌اید

تاب برداشتن فقط ظاهر کار را تغییر نمی‌دهد؛ در بعضی موارد می‌تواند باعث ایجاد ترک، ضعیف شدن اتصال قطعات و حتی خراب شدن کامل قطعه در زمان پخت شود. خبر خوب این است که در بسیاری از موارد می‌توان با رعایت چند نکته ساده، احتمال تاب برداشتن را تا حد زیادی کاهش داد.

در این مقاله مهم‌ترین علت تاب برداشتن سفال را بررسی می‌کنیم و برای هرکدام راهکار عملی ارائه می‌دهیم.

علت تاب برداشتن سفال چیست؟

تاب برداشتن سفال معمولاً به دلیل ایجاد تنش‌های نامساوی در هنگام خشک شدن یا پخت اتفاق می‌افتد. اگر یک قسمت از قطعه سریع‌تر از قسمت دیگر آب خود را از دست بدهد، یا ضخامت و ساختار قطعه یکنواخت نباشد، احتمال تغییر شکل افزایش پیدا می‌کند.

مهم‌ترین دلایل عبارت‌اند از:

۱. ضخامت نامتوازن

یکی از رایج‌ترین علت تاب برداشتن سفال، یکسان نبودن ضخامت دیواره‌هاست.

وقتی یک قسمت از ظرف ضخیم‌تر باشد، سرعت خشک شدن آن با قسمت‌های نازک‌تر متفاوت خواهد بود. همین اختلاف می‌تواند باعث ایجاد تنش و تغییر فرم قطعه شود.

برای کاهش این مشکل، هنگام ساخت ظرف سعی کنید ضخامت دیواره‌ها تا حد امکان یکنواخت باشد.

اگر با روش‌های دستی کار می‌کنید، رعایت ضخامت یکنواخت اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. در آموزش تکنیک پینچ سفالگری با دست نیز روی یکنواخت بودن ضخامت دیواره تأکید شده است.

۲. خشک شدن نامتوازن

اگر یک سمت سفال در معرض جریان هوا، نور مستقیم خورشید یا گرمای بیشتری قرار بگیرد، ممکن است سریع‌تر از قسمت دیگر خشک شود.

این اختلاف سرعت خشک شدن یکی از علت تاب برداشتن سفال و از عوامل مهم آن است.

برای جلوگیری از آن، قطعه را در محیطی با دمای متعادل قرار دهید و در مراحل اولیه خشک شدن، سرعت خروج رطوبت را کنترل کنید.

به‌خصوص برای بشقاب‌ها، سینی‌ها و قطعات تخت، خشک شدن کنترل‌شده اهمیت زیادی دارد.

۳. اتصال ضعیف قطعات

وقتی چند بخش از گل را به یکدیگر متصل می‌کنید، اگر محل اتصال به‌خوبی آماده و یکپارچه نشود، هنگام خشک شدن ممکن است دو بخش با سرعت متفاوت جمع شوند.

این موضوع می‌تواند علت تاب برداشتن سفال، ترک یا حتی جدا شدن قطعات شود.

قبل از اتصال، سطح‌ها را به‌درستی آماده کنید، محل اتصال را محکم کنید و اجازه دهید دو قسمت رفتار یکسانی هنگام خشک شدن داشته باشند.

۴. وجود حباب هوا در گل

وجود حباب‌های هوا در گل می‌تواند در مراحل خشک شدن و پخت مشکل‌ساز شود.

برای کاهش این مشکل، گل را به‌خوبی آماده و ورز دهید تا ساختار آن یکنواخت‌تر شود و هوای محبوس تا حد امکان خارج شود.

۵. ورز ندادن کافی گل

گل باید قبل از شکل‌دهی شرایط مناسبی داشته باشد. اگر گل به اندازه کافی ورز داده نشده باشد یا رطوبت آن یکنواخت نباشد، احتمال ایجاد اختلاف در جمع‌شدگی و تغییر شکل بیشتر می‌شود.

هدف از آماده‌سازی درست گل این است که یک توده نسبتاً یکنواخت و قابل‌کنترل داشته باشید.

۶. پخت نامناسب

پخت سفال فقط به رسیدن به یک عدد دما محدود نمی‌شود. سرعت افزایش دما، زمان نگهداری، نوع گل و برنامه کلی پخت هم اهمیت دارند.

اگر برنامه پخت با نوع بدنه سفالی هماهنگ نباشد، قطعه ممکن است دچار تغییر شکل یا مشکلات دیگر شود.

بنابراین بهتر است برنامه پخت را بر اساس نوع گل و مشخصات سازنده آن تنظیم کنید.

۷. چیدن نامناسب در کوره

نحوه قرار گرفتن قطعات داخل کوره نیز می‌تواند روی تغییر شکل آن‌ها اثر بگذارد.

قطعات بزرگ و تخت، مانند بشقاب و سینی، به‌خصوص به نحوه قرارگیری و تکیه‌گاه مناسب حساس هستند. قرار دادن قطعات نزدیک به هم یا روی سطح نامناسب می‌تواند باعث محدود شدن حرکت طبیعی آن‌ها در زمان پخت شود.

چیدمان کوره باید با توجه به شکل و اندازه قطعات انجام شود.

۸. لعاب نامتناسب

گاهی مشکل اصلی از خود گل نیست و به هماهنگ نبودن لعاب و بدنه مربوط می‌شود.

لعاب و بدنه سفالی هنگام پخت و سرد شدن تغییرات حجمی دارند. اگر این دو با یکدیگر سازگار نباشند، ممکن است تنش ایجاد شود و علاوه بر ترک یا پوسته‌کردن، در بعضی شرایط روی فرم قطعه نیز اثر بگذارد.

به همین دلیل انتخاب لعاب مناسب برای بدنه اهمیت زیادی دارد.

۹. بدنه سفالی نامناسب

هر نوع گل برای هر نوع پروژه‌ای مناسب نیست.

اگر برای ساخت یک بشقاب بزرگ، سینی یا فرم تخت از بدنه‌ای استفاده کنید که جمع‌شدگی زیادی دارد یا برای چنین کاربردی مناسب نیست، احتمال تاب برداشتن افزایش پیدا می‌کند.

قبل از شروع پروژه، مشخصات گل، میزان جمع‌شدگی و محدوده پخت آن را بررسی کنید.

۱۰. سرعت بالا در کار و علت تاب برداشتن سفال

گاهی عجله در ساخت، خشک کردن یا انتقال قطعه به مرحله بعد باعث ایجاد مشکلاتی می‌شود که در نهایت خودشان را به شکل تاب یا ترک نشان می‌دهند.

گل به زمان نیاز دارد تا رطوبت خود را به‌صورت کنترل‌شده از دست بدهد.

پس بهتر است بین مراحل ساخت، خشک شدن و پخت، زمان کافی در نظر بگیرید.

۱۱. طراحی نامناسب

فرم و طراحی قطعه نیز روی احتمال تاب برداشتن تأثیر دارد.

قطعات بسیار بزرگ، تخت یا دارای اختلاف ضخامت زیاد، معمولاً حساس‌تر هستند. در طراحی چنین قطعاتی باید از ابتدا به مسیر خشک شدن، ضخامت، محل اتصال و نحوه قرار گرفتن قطعه در کوره فکر کرد.

چطور از تاب برداشتن سفال جلوگیری کنیم؟

برای کاهش احتمال تاب برداشتن، این موارد را به‌عنوان یک چک‌لیست در نظر بگیرید:

  • ضخامت قسمت‌های مختلف قطعه را تا حد امکان یکنواخت کنید.
  • گل را به‌درستی آماده و ورز دهید.
  • قطعه را به‌آرامی و به‌صورت یکنواخت خشک کنید.
  • از قرار دادن سفال در معرض گرمای شدید یا جریان مستقیم هوا خودداری کنید.
  • محل اتصال قطعات را با دقت آماده کنید.
  • گل مناسب با نوع پروژه انتخاب کنید.
  • برنامه پخت را با مشخصات گل هماهنگ کنید.
  • قطعات را با فاصله و تکیه‌گاه مناسب در کوره بچینید.
  • از لعاب سازگار با بدنه استفاده کنید.
  • برای خشک شدن و آماده شدن قطعه عجله نکنید.

آیا تاب برداشتن سفال همیشه قابل جلوگیری است؟

نه به‌صورت صددرصد. حتی با رعایت اصول، بعضی بدنه‌ها به دلیل میزان جمع‌شدگی، فرم قطعه یا شرایط پخت حساس‌تر هستند.

اما اگر ضخامت، رطوبت، خشک شدن، نوع گل و شرایط پخت را کنترل کنید، می‌توانید احتمال تغییر شکل را به شکل قابل‌توجهی کاهش دهید.

شناخت خود گل و رفتار آن در مراحل مختلف، بخش مهمی از تجربه سفالگری است. اگر تازه وارد این حوزه شده‌اید، مطالعه راهنمای خرید سفال و سرامیک برای تازه کارها می‌تواند دید بهتری درباره تفاوت سفال و سرامیک، انتخاب محصول و ویژگی‌های مواد به شما بدهد.

علت تاب برداشتن سفال معمولاً به یک عامل واحد محدود نمی‌شود. ضخامت نامتوازن، خشک شدن نابرابر، آماده نبودن مناسب گل، اتصال ضعیف قطعات، انتخاب بدنه نامناسب و حتی نحوه پخت و چیدن قطعه در کوره می‌توانند در ایجاد این مشکل نقش داشته باشند.

اگر از همان ابتدای ساخت به یکنواختی ضخامت، آماده‌سازی گل، خشک شدن کنترل‌شده و انتخاب صحیح برنامه پخت توجه کنید، احتمال خراب شدن قطعه بسیار کمتر خواهد شد.

بعد از پخت نیز نگهداری صحیح اهمیت خودش را دارد؛ برای همین رعایت نکات مهم افزایش طول عمر ظروف سرامیکی می‌تواند به حفظ کیفیت ظروف بعد از ساخت و پخت کمک کند.